Мазкур монографияда истиқлол даври ўзбек адабий танқидчилигида юз берган методологик ўзгаришлар, биринчи галда танқид тафаккуридаги янгиланиш жараёнлари тадқиқ этилади. Бунда асосий эътибор бадиий асарни тадқиқ ва талқин этиш, баҳолашда шўро давридаги каби синфийлик ва партиявийлик ўрнига умумбашарий мезонлар кириб келаётганлиги, илмий холислик, объективлик, эстетик тамойилларга таяниш устивор йўналишга айланаётганлиги қатор таҳлиллар асосида тадқиқ этилади.
Китоб адабиётшунос олимлар, тадқиқотчилар ва магистрантҳамда бакалаврларга мўлжалланган.

Масъул муҳаррир: академик Бахтиёр Назаров.

Тақризчилар: филология фанлари доктори, проф.Абдуғафур Расулов, педагогика фанлари доктори Марғуба Мирқосимова.

КИРИШ

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг барча соҳаларда эркин ривожланиш рўй бера бошлади. Бу ҳол илм-фан, адабиёт ва санъат тараққиётида ҳам ўз ифодасини топди. Цензура исканжасидан ва сиёсатлашган мафкура тазйиқидан қутилган бадиий тафаккур эркин ижод йўлига ўтиб, турли йўналишларда асарлар яратила бошнлади.
Бадиий адабиётдаги янгиланиш жараёни ўз-ўзидан илмий тафаккурнинг ҳам янгича дунёқараш ва концепция билан бойишига хизмат қилди. Шўро даврида ҳоким мафкуранинг асосий тарғиботчиларидан бирига айланган адабий танқид ўзининг илмий концепциясини янгидан қуришга киришди. Натижада таназзулга юз тутган марксча-ленинча методология ўрнига бадиий асарни таҳлил ва талқин этишда ҳурфикрликка асосланган янгича методологик тамойиллар вужудга кела бошлади. Бу методологик тамойилларга кўра, энди бадиий асарга инсоннинг ижтимоий фаолиятини акс эттирувчи восита деб эмас, балки биринчи навбатда сирли-синоатли, фақат ўзигагина хос бўлган қалбга эга  индивидни поэтик кашф қилувчи сифатида қарала бошланди. Шу тариқа, адабий танқид инсонн кашф этиш йўллари ва усулларини ўрганувчи соҳага айлана борди.
Адабий танқид методологиясининг янгиланиш тамойиллари кенг тушунчадир. Унда янгиланаётган методологик асосларни яратиш, минг йиллик маданий меросимизни янгича концепция ва усуллар асосида талқин этиш, миллий қадриятларимизни тиклаш, ўзликни англаш, айни чоғда, адабий жараёндаги хилма-хил поэтик изланишларни бадиийликнинг янгича асос ва мезонлари асосида тадқиқ этиш асосий масалага айланди. Бинобарин, истиқлол даври танқидчилигидаги ушбу сифат ўзгаришларни, методологик плюреализмга ўтиш жараёнларини тадқиқ этиш бугунги адабиётшунослик илмининг долзарб масалаларидан биридир.
Адабий танқид методологиясига оид изланишлар ўтган асрнинг 70-90-йиллар оралиғидан  то мустақилликка эришгунимизча ҳам у ёки бу тарзда давом этган эди. Бу даврда чоп этилган дарслик ва қўлланмаларда, алоҳида нашрларда методологиянинг муайян соҳа ва йўналишларига, жумладан дунёқараш ва метод масалаларига оид кузатишлар олиб борилган . Бироқ бу кузатишларда қатор ибратли жиҳатлари бўлишига қарамасдан асосий масалада марксча-ленинча фалсафанинг синфийлик ва партиявийлик тамойилларига асосланган бош масаласи – «материя бирламчи, онг иккиламчи»лигини тасдиқловчи сохта қарашларга таянилганлиги боис, кўп ўринларда нотўғри хулосаларга келинганлигини кузатиш мумкин.
Бу даврда методология масалаларига бағишланган алоҳида докторлик диссертациялари ҳам яратилди. Б. Назаровнинг «Ўзбек адабий танқидчилиги методологик асосларининг таркиб топиши ва тараққий этиши»  номли диссертацияси шу жиҳатдан характерлидир. Мазкур диссертацияда Х1Х асрнинг охиридан ХХ асрнинг 40-йилларигача бўлган давр танқидчилигидаги илмий-ижодий изланишлар, ғоявийлик, метод ва қаҳрамон муаммолари билан боғлиқ ҳолда тадқиқ этилади.
Мазкур тадқиқотда ўзбек адабий танқидчилигининг таркиб топишига манба бўлган асосий омиллар, хусусан, вақтли матбуотнинг пайдо бўлиши, адабиётдаги жанрий изланишларнинг кенгайиши ва бошқа кўплаб манбалар ҳақида керакли маълумотлар беради. Шуни таъкидлаш зарурки, олим профессионал ўзбек танқидчилигининг шаклланиш жараёнларини шу даврда чоп этилган кўплаб манбалар асосида илмий жиҳатдан асослаб беради. Айни чоғда тадқиқотда социалистик реализм методи билан боғлиқ бўлган ва синфий кураш мотивлари билан суғорилган мақолаларни таҳлил қилишда табиий равишда марксча-ленинча методологияга таянади, уларнинг талқинида синфийлик ва мафкуравийлик мезонларидан келиб чиқади.
Истиқлол даврида ҳам адабий танқид методологиясининг муайян йўналишлари, хусусан, талқин муаммосини тадқиқ этувчи диссертациялар яратилди  ва улар асосида монографиялар чоп этилди . Бу тадқиқотларда ўзбек танқидчилик тарихи тадрижийлик асосида методологиянинг муҳим қисмларидан бири бўлган метод ва ёндашувлар масалалари  янгиланган илмий тафаккур мезонлари билан тадқиқ этилди ва шу асосда адабий танқид методологиясининг илмий-назарий асослари яратилишига замин ҳозирланди.
Бироқ мазкур изланишлар ўз илмий мақсадларига кўра методологиянинг  муайян таркибий қисми бўлган таҳлил ва талқин усуллари ва услубий изланишларига қаратилди. Истиқлол даври янгиланаётган адабий танқид методологияси яхлит илмий тизим сифатида махсус ўрганилган эмас. Шу боисдан ҳам истиқлол даври танқидчилигини янгича илмий тафаккур ва концепциялар билан боғлиқ ҳолда тадқиқ этиш ва амалий фаолиятининг асосий хусусиятларини аниқлаш  кун тартибидаги асосий масалалардан бирига айланди.
Тадқиқот объектига киритилган адабий-танқидий материалларни адабиётшунослик фани йўналишлари нуқтаи назаридан тадқиқ этиш ва шу асосда истиқлол даври танқидчилиги методологиясининг шўро даври методологиясидан фарқ қилувчи концепция ва йўналишларини, тамойилларини белгилаш асосий мақсад қилиб олинди.
Монографияга асосий манба қилиб истиқлол даврига оид монография ва тўпламлар, матбуотда чоп этилган мақолалар олинди. Бироқ шуни таъкидлаш зарурки, бу давр танқидчилигига оид материаллар жуда кўп ва мавзу кўлами ҳам ниҳоятда кенг бўлганлиги боис тадқиқот мақсадидан келиб чиқиб, энг аввало методологик янгиланишга хизмат қиладиган манбалар танлаб олинди. Жумладан, истиқлол даври танқидчилигидаги қодирийшунослик, чўлпоншунослик, фитратшунослик, ойбекшунослик, қаҳҳоршунослик, шунингдек, Ғ.Ғулом ва Ҳ.Олимжон ижодига оид манбаларга таянилди. Адабий танқиднинг методологик такомили  сифатида модернизмга оид манбалар таҳлилга тортилди. Тадқиқот ишининг табиатидан келиб чиқиб жаҳон ва рус адабиётшунослиги, фалсафа ва эстетикага оид, шунингдек, талаб этилган бадиий асарлар ҳам тадқиқот манбаси сифатида таҳлилга тортилди.
Тадқиқотнинг асосий манбалари табиатидан келиб чиқиб, талқиншунос назариётчи олимларимизнинг адабий танқид материалларини ўрганиш ва таҳлил этишда қўллаган усулларини тадқиқимизнинг асоси қилиб олдик.

1 БОБ. МЕТОДОЛОГИЯНИНГ АДАБИЙ ТАНҚИДДАГИ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ