Ўзбек адабий тили
Ўзбек адабий тили — ўзбек халқининг маълум бир қонун-қоидалар асосида тузилган тили. Адабий тил расмий ҳужжатлар, ёзма адабий, илмий, ҳуқуқий, радио, телекўрсатувлар, матбуот, мактаб, ўрта ва олий ўқув юртларидаги маърузалар тилидир. Бу тил давлат тили мақомини олган расмий тилдир. Адабий тил сўзлашув тилидан, шевалардан, турли тоифалар тилидан маълум норма (меъёр, қонуниятлар) асосида тузилгани билан фарқланиб туради. Шу билан бирга, бу тил жонли сўзлашув нутқига, шевалар ва турли тоифа тилларига асосланади, улардан озиқланади, тобора такомиллашади. Адабий тилнинг шаклланиши, такомиллашишига анъанавий ёзма мумтоз (классик) адабий тил, бошқа тиллар (араб, форс, тожик, рус ва европа тиллари) ҳам катта таъсир кўрсатади.
Маълум қонун-қоидалар орқали шаклланган адабий тил нормалари (меъёрлари) ёзма адабий, илмий асарлар ва дарсликлар, радио, кино ва телекўрсатувлар, мактаб ва матбуот орқали тарғиб қилинади.
Адабий тил билан шева, сўзлашув нутқи ва турли тоифалар тили ўртасида тафовут доимо сакданади. Оғзаки нутқнинг ўз фонетик, лексик, грамматик нормалари (меъ-ёрлари) бўлади.
Адабий тил мезонлари, меъёрлари (нормалари) ҳамма давр учун бир хил бўлмайди: ҳар даврнинг ўз адабий тил мезонлари бўлади. Масалан, қадимги туркий тил, эски туркий тил, эски ўзбек тили, янги ўзбек тили, ҳозирги замон ўзбек тилининг ўзига хос адабий тил мезонлари (нормалари) бор.

1. Қадимги туркий адабий тили VI — X асрлар мобайнида амалда бўлган, бу тилда қадимги туркий ёзма ёдгорликлар яратилган.
2. Эски туркий адабий тили XI — XIII асрлар давомида яратилган «Қутадғу билиг», «Ҳибатул хақойиқ», «Ўғузнома», «Муҳаббатнома», «Қиссаи Рабғузий» каби буюк адабий асарлар тилидир.
3. Эски ўзбек адабий тили XIV — XVIII асрлар мобайнида шаклланиб, бойиб, такомиллашган адабий тилдир. Бу тилда Лутфий, Саккокий, Дурбек, Атоий, Навоий, Бо-бур, Муҳаммад Солиҳ, Гулханий, Абулғози Баҳодирхон, Турди каби буюк шоир ва ёзувчилар қалам тебратди.
4. Янги ўзбек адабий тили XIX асрнинг иккинчи ярмида шаклланди. Бу тилда Амир Умархон, Нодира, Муқимий, Завқий каби шоирлар ижод қилди, матбуот тили шаклланди.
5. Ҳозирги замон ўзбек адабий тили Фитрат, Чўлпон, Ойбек, А. Қодирий, А. Қаҳҳор, Ғофур Ғулом, Ҳ. Олимжон, А. Орипов, Э. Воҳидов ва бошқа ёзувчи ҳамда шоирларнинг тилидир. Бу тил XX асрнинг 20 йилларидан бошлаб шаклланди.

Адабий тилга фақат бадиий асарлар тилигина эмас, ўз даврининг илмий, расмий тили, матбуот тили ҳам киради. Адабий тилнинг ҳар соҳаси — товуш тизими, ёзуви, сўз ва гап қурилиши, сўз қўллаш йўллари ўз қонун-қоидаларига (нормалари, мезонларига) эга бўлади. Бу мезонлар, тилнинг амалда қўллаш тажрибасига асосланиб, узоқ ва ҳар томонлама муҳокама ва мунозарадан кейин, тилшунос олимлар томонидан, бошқа соҳа мутахассислари билан келишилган ҳолда тасдиқланади.
Адабий тил ва сўзлашув нутқи ҳамда шевалар орасидаги тафовутни матбуот, радио, телекўрсатув, ёзма адабиёт орқали йўқотишга ҳаракат қилинади. Аммо сўзлашув нутқи ва шевадаги хусусиятлар асосан сақланади. Шу билан бирга бу хусусиятлар адабий тилни бойитишда манба ҳам бўлади.
Кўрсатиб ўтилган тил жараёни бир-бири билан боғлиқ, бири кейингисига асосланади, ундан келиб чиқади. Даврлар мобайнида шу жараён туфайли адабий тил силлиқлаша ва мукаммаллаша боради.
Сўзлашув (оғзаки) нутқи ёзма ва сўзлашув (оғзаки) шаклларига эга бўлади. Сўзлашув нутқи адабий тил меъ-ёрларига (нормаларига) риоя қилмаган оғзаки нутқ бўлиши ёки маълум бир шева хусусиятларини сақлаган ва ёзма адабий тил талабларига риоя қилмаган шаклда бўлиши мумкин.
Сўзлашув (оғзаки) нутқда ёзма адабий тил қонун-қоидалари тўлиқ сақланмаслиги ҳам мумкин. Сўзлашув нутқида товушлар, сўзлар ва гаплар ўз маъно нозикликларини тўлиқ сақлайди. Сўзловчи эшитувчига маълум ва номаълум бўлган ўринларни билиб, зарур товуш, сўз ёки иборани танлаб ўз нутқини тузади. У ёки бу ўринга ман-тиқий урғу беради, сўзнинг ранг-баранг маъноларилани усталик билан фойдаланади. Афсуски, бу ҳолатни ёзма нутқда ифодалаб бўлмайди — бунинг учун зарур оҳангдан, қўшма сўз, ибора ва аффикслардан фойдаланилади. Ҳар бир сўзловчининг ўз нутқ услуби бўлса ҳам, асосий мақсадни тушунтириш учун зарур сўз ва ибораларни, таъсирли оҳанг ва урғуни ўзи танлайди. Сўзлашув нутқи шароит, ижтимоий муҳит, сўзловчининг ва эшитувчининг ёши, жинси, мавқеи ва вақт билан боғлиқ бўлади. Шунинг учун ҳам оғзаки нутқ ёзма нутқдан фарқланувчи ўзига хос хусусиятларга эга бўлади. Бу хусусиятлар айрим сўз ва ибораларни қўллашда, оҳангда, гап бўлакларининг тартибида ва бошқа ўринларда яққол кўринади.

Ф.Абдураҳмонов ва С.Мамажоновнинг
"Ўзбек тили ва адабиёти" китобидан