Home icon Бош саҳифа»Ўзбек адабиёти»Қадимги ёдгорликлар»Мамлуклар давридаги Турк тили
Facebook
Мамлуклар давридаги Турк тили PDF Босма E-mail

Қуйидаги матн Мамлуклар давридаги Турк тили (Қипчоқ диалекти асосидаги, Мисрдаги султонлар томонидан ишлатилган тил, хусусан Султон Бейбарс давридаги тил) услубида қайта ёзилди. Бу тил 13–14 асрларда Миср ва Шомда мамлукларнинг ҳарбий-идора тили бўлган, у қипчоқча асосида бўлиб, арабча таъсир сезиларли.

Мамлакатда түрк мусулман бегликләр башлаб чиқты онунчи әсрдән. Бу бегликләр Қарахан беглиги, Ғазнави беглиги, Сәлжуқ беглиги едү.

Қарахан беглигида Сатуқ Буғра хан заманында (932–955) Ислом дин қабул қылынды. Баъзы тарихчылар айтдылар: Қараханлар Көк түрк йатағынан, башы Сака Алп Ер Тонға. Бу йуртда икки орда бар едү: Қашғар — шәрқ тарафда, Самарқанд — ғарб тарафда. Бу йурт 1212-йилга қадар бар едү.

Ғазнави беглиги — түрк мусулманларның йана бир беглиги. 1183-йылда бу йурт бөлүнүп, бирнәччә болуң болды.

1040-йылда Ғазнави йурты Дәндәнәкән урушыда мағлуб болғон соң, Улуқ Сәлжуқ йурты пайда болдұ. Бу заманда Анатолийа алынды, түркләр келіп ерләшдиләр. Сәлжуқ беглиги 1243-йыл Илханийлардан мағлуб болдұ, уларға табеъ болдұ. 1308-йылда бу йурт парчаланды.

Сәлжуқтан соң Хоразм шахлар йуртқа йе болдылар. Маликшах Ануш Тегинни йубарды, бу киши бу йуртқа баш болдұ. Бу йурт 1077-йылдан 1231-йылға қадар бар болдұ, соңра Моғул зарбасын көруп йоқ болдұ.

Салаҳуддин Айюби Мисир ве Шамда Айюбий йурт қурдұ. Бу йурт 1173-йылдан 1252-йылға қәдәр турдұ. Кейин бу йурт парчаланды, андин түрк манглашлар (мамлуклар) йурт қурдылар. Лекин бу йурт 1517-йылда Осмонлар тарафындан алынды.

Он үчинчи әср ортасында Чингиз хан өлгеч, Моғул йурт төрт болуң болду. Моғулистандан башқа йерләр Исломға кирген түркләр йурты болдұ: Алтун Урда, Чағатай Улус, Илханийлар юрты.

1336-йылда Әмир Темур келгеч, Илханий йурты йоқ болдұ. 1370-йылда Чағатай Улусында да шундай болдұ. Алтун Урда он бешинчи әср ортасына қәдәр турдұ, андин Астрахан, Қырым, Қозан ханлықларына бөлүндү. Бу ерләрни Руслар алдылар. 1857-йылда Инглизлар Һинд юртыны алгандан соң бу ханлық тамам болдұ.

Темурий йурты 1500-йылға қәдәр турдұ, соң Шайбаний зарбасын көруп йиқылды. Лекин Темурийлардан Бабыр Мирза Ҳинд юртының шималын алды, Бабурийлар йуртын қурдұ.

Туркистондаги өзбек ханлықлары Хива, Бухара ве Қуқон ханлықларына бөлүндү. Он тоққузинчи әср ортасында бу йерләр Руслар тарафындан алынды.

1918-йылда Осмон йурты йиқылды, орныда Түркийа йурты пайда болдұ.

Абу Муслим

Бу услубда ҳам “Қисасу-л-Анбийо”, “Муқаддимат ул-адаб” ва мамлуклар давридаги тарихий ҳужжатларга хос тузилиш сақланди.