Биз шеъриятдан хабардор бўлган кўпгина халқлардан фарқли ўлароқ, араблар ўз шеърларида байтларнинг охирларига кўпроқ эътибор берадилар. Шунинг учун ҳам араб байтлари муайян ўлчовдаги маҳдуд сўзлар билан мукаммал ва гўзал бўлади, бу ҳол эса уларда кам ишлатиладиган ёки кўпчилик орасида машҳур бўлган сўзларни ишлатиш орқали юзага келади. Мазкур байтлардаги сўзлардан олинадиган маънолар ушбу сўзларга хос бўлган нарса ва ҳодисаларга ўхшаш бўлиши керак.

Шунингдек, уларда ишлатиладиган иборалар ритмли ва муайян бўлакларга бўлинган бўлиши керак. Ҳатто ундаги ҳар бир ритм (зарб), турок, сабаб ва ватарлар сони ҳам чегараланган бўлиши лозим. Шеърнинг ҳар бир вазнида ишлатиладиган сўз бўлакларининг тартибида ҳам муайян чегара мавжуд бўлади.

Шеър байтларининг ҳар бир бўлагидаги вазн тартиби бошқа қисмдаги тартибга ҳамоҳанг бўлиши керак. Натижада, юқоридаги шартларга риоя қилинар экан, унинг ҳар бир бўлаги ўқиш пайтида бир-бирига баробар вақтда ўқилади ва силик чиқади. Ҳар бир вазнда ишлатиладиган байт сўзларининг ҳам муайян тартиби, чегараси бор. Бу сўзлар охирида ўхшашлик бўлиши ёки товушлари аввалги сатрдаги каби ёки талаффузда баробар келиши лозим.
Байтлардаги сўзлар ҳам нима ҳақида кетаяпти, шунга мувофиқ тарзда ифодаланиши лозим. Арузда ҳаракатли икки бўғунли сўзлар сабаб (кўплиги асбоб), уч бўзунлилар ватар (кўплиги автар) деб юритилади.

Баъзи халқларда аввал куй яратилиб, кейин унга ҳамоҳанг қилиб шеър боғлайдилар. Бунда шеърнинг бўлаклари куйга боғланган нуқтаи назаридан худди баъзи бир ҳарф-товушларга ўхшаб кетади. Агар шеърнинг маълум қисмига оҳанг боғланмай қолса, вазн бузилади. Бу худди шеърда ҳарфларнинг биронтаси тушиб қолганида вазннинг бузилганига ўхшаб кетади.

Баъзи халқлар эса араблар каби ўз шеърларига куй басталамайдилар. Лекин шеър фақат бўғунлардангина тузилади, холос. Бу эса худди араб шеъриятидаги ҳолатга ўхшаб кетади. Агар шеърга куй боғланса, оҳанг вазни (ритми) шеър вазнига қарама-қарши келади. Шу билан куйга солинган сўзнинг вазни бузилади.

Шунинг учун кимда-ким сўзга нағма-куй боғлар экан, шеърнинг айрим сўзларида юз бергани каби вазн бузилишидан эҳтиёт бўлиши керак. Одамлар ва кўпчилик шоирларнинг тушунчасига кўра, сўзлар муайян тартибли бўлакларга бўлиниб, бу бўлаклар муайян ва баб-баравар вазнли бўлиши мумкин. Бунинг натижасида, шеър бирор нарсага тақлид қилиб тўқилганми-ю, бу масаланинг бу томони эътиборга олинмайди.

Шунингдек, шеър битилаётган тилда ишлатиладиган сўзларнинг машҳурлигига ҳам эътибор берилади. Агар сўзлар машҳур ва енгил бўлса, уларга кўпроқ эътибор берилади. Шеърда келган сўзларнинг кўпи — юқорида шартли равишда айтилган томонларни ҳисобга олган ҳолда — шеърнинг охирида ишлатиладиган сўз бўлаклари билан баробар тугалланишини талаб қилади.

Аммо юнон шоири Ҳомер шеърларидан маълум бўлишича, у шеърларининг охирлари баробар келишига риоя қилмаган. («Иллиада» эркин вазн — гекзаметрда ёзилган.)

Агар сўзлар бирор нарсани англатиб, лекин улар вазнга туширилмаган бўлса, ундай тизмалар шеър ҳисобланмайди, балки улар шеърий сўз-мулоҳаза деб юритилади, холос. Шунингдек, агар бу айтилган «шеърий сўзлар» муайян вазнга туширилиб, шеърий бўлакларга бўлинган бўлса, айтилган сўзлар шеър бўлиши мумкин.

Қадимги шоирлар назарда тутган шеър тузилиши ва унинг асоси ана шулардан иборат бўлган. Шеър бирор нарсага тақлид қилиб тўқилган сўзлардан ташкил топиши лозим.

Шеър муайян бўлакларга бўлинган бўлиб, бу бўлаклар (олдинма-кетин) баб-баравар вақтда ўқиладиган бўлиши лозим. Шеър табиатига кўра, унинг тузилишида қонун-қоидаларга риоя қилиш унчалик зарур саналмаган. Аммо бу қоидаларга риоя қилиш шеъриятнинг энг афзал ва намунавий бўлишига сабаб бўлади. Шеър тузилишида тутилмаган бу икки йўл фақат тақлид эмас, балки улар орқали билиш мумкин бўлган нарсаларни ҳам билишни талаб қилади.

Абу Наср Форобий