Миллат тили ва адабиёти тараққиёти маьнавиятмизни белгилаб берувчи асосий омиллардан биридир. Ўтмишга, хусусан, XX аср бошларида алоҳида ижтимоий ходиса сифатида баҳоланган жадидичилик ҳаракати намояндалари ижодий фаолиятига назар ташлар эканмиз, бугунги кунда республикада маънавий соҳада олиб борилаётган изчил сиёсат билан ҳамоҳашликни кўрамиз. Бундан 100 йил муқаддам миллат, ватан, тил, адабиёт - ҳаёт ва мамот масаласи сифатида кун тартибига чиққан эди. Бинобарин, шуни таъкидлаи лозимки, бу борада фикр юритган жадидлар, хорижий тилларни ўрганишни инкор этмай, балки ўзлари ҳам 10 дан ортиқ тилларни билган, бу соҳада бир неча тилларни ўз ичига олган луғат китоблар тузгани ҳолда, милдий тил ва адабиёт ҳимоячилари сифатида унинг софлиги ва тараққиёти учун кураш олиб борганлар.

Бу жиҳатдан матбуотда, аййиқса, “Садои Фарғона” ва “Туркистон вилояти газети”да алоҳида эътибор берилган. Фарғона жадидларидан Ашурали Зоҳирийнинг “Она тили” номли мақоласи эътиборга лойиқ. У мақоласида миллатнинг обрўси униш адабиётининг тутган ўрни билан боғлиқ эканлиги, адабиёти паст савияда бўлган миллатнинг бошқа халқлар орасида эътибори бўлмаслигини таъкидлайди.

“Пруссиядан мактуб” номли мақолада муаллиф тарихда “Шарқдан Ғарб, ўрганган” вақтлар ҳам бўлганлигини, шу туфайли Туркистон халқи, ўз тарихи ва тилига эътибор билан қарашлари кераклиги алоҳида таъкидлаб кўрсатилади.

Маълумки, жадидлар ижтимоий воқеликка танқидий ёндошганлар. Жумладан А.Зоҳирий ўз мақоласида шундай дейди:

Бизнинг ҳам хоҳ уламо ва мударрисларимиз, хоҳ ёш унсурларими бўлсунлар, бу муқаддас она тилимизни тирилтирмоқлари анда турсин, балки йўқотмоқликка сабаб бўлурлар ва ҳам бўлиб турибдурлар. На учунки, уламоларимиздан бири бирор ерга хат ёки бировга берган нарсасини хотира дафтарига ёзса, она тилини қўйиб форс тилида ёзадурлар. Ёш ўсмирларимиз бўлсалар ўз ерликларидан бирини зиёфатга чоқуриб хат ёзсалар ҳам, усмонлича,, ёки тоторча ёзадурлар; шоядки, она тилга муҳаббат ва ислоҳи онлардин- бўлур эрди. Агар уламолар, мударрислар, Эрон адабиёти, тили таъсиринда вояга етгаи бўлсалар, ёш ўсмирларимиз бўлсалар тотор ва усмонли турк. адабиёти воситаси ила фикрларини очгон. Шунинг учун ҳам, ҳар икки синф ҳам ўзларининг нур олғон тарафларига қараб тортадурларда, она тилларига ҳақорат назари ила боқуб, кундан-кун эсдан чиқармоққа бошлайдурлар.

Она тилининг бошқа тиллар билан аралашиб ўз жозибасини йўқотиб бораётганлигини Фарғона жадидларининг раҳнамоси Исҳоқхон Ибрат ҳам ўзининг “Тарихи маданият” номли рисоласида тақид остига олади. Жумладан, у қуйидагича фикр юритади:

Маданият дедук. Бу нимадан иборатдур. Қайси ерларга ишоратдур, ани билмоқ зарур, то маданият ила ваҳшият ажралсун... Ота-онаси туркий, шаҳари туркий, тили форсий. Бугун бизнинг тилимиз русий, туркий, арабий ҳаммасидан ихтилот бўлган бир омихта тил бўлиб турубдур. Масалан, муассаса сўзларида “авижроқўм ” десак, ав-русий, ижро-арабий, қўм-арабий. Қани туркий? “Ўлкам буйруқлари” деганда эҳтимол тамом туркий бўлса, эмди кач-кам бўлур.

Бинобарин, бир неча тилларни билган жадидлар она тилимизни таркиб этиш билан бирга, хориж тилларини ўрганиш заруриятини таъкидлайдилар. Зеро, миллат тараққиётида она тилининг тиллар ичида етакчи, эътиборли ўринда туриши кераклигини, доимо боболаримиз буюк шарқ классиклари Мавлоно Лутфий ва Навоий асарларини ўқиб ўрганиш орқали унинг ҳаётбахш эканлигини таъминлаб борилиши кераклигини алоҳида таъкид этадилар.

Мазкурлар, жадид олимлари миллий тил ва адабиётнинг юксаклиги, софлиги учун куйинчаклик билан курашганликларини кўрсатади. Улар томонидан сурилган ғоялар ҳозирда долзарблиги маълум. Хулоса этиб шуни айтиш керакки, адабиётимиз ва тилимизни асраб-авайлаб, унинг тараққиётига ўз улушимизни қўшишимиз айни вақтдаги заруриятдир.

Комила Абдулазиз қизи