· Қорахонийлар (X–XII аср) саройи ва адабиётининг расмий тили.

· Юсуф Хос Ҳожиб (Қутадғу билиг), Маҳмуд Қошғарий (Девону луғотит турк), Аҳмад Югнаки (Ҳибатул-ҳақойиқ) асарлари шу тилда ёзилган.

· Бу тил «ўрта туркий» деб ҳам аталади.

Ўзбек тилига боғлиқлик

1. Лексика (сўзлар)

Хоқоний туркийдаги кўп сўзлар ҳозирги ўзбек тилида ҳам учрайди:

· «Күн» (кун)

· «Тун» (тун)

· «Билиг» (билик, билим)

· «Эл» (эл, халқ)

· «Тоғ» (тоғ)

· «Қут» (қут, барака)

2. Фонетика (товуш тизими)

· Хоқоний туркийдаги кўп товуш қоидалари ўзбек тилида сақланган. Масалан:

o «й» товуши: «йол» (йўл), «йаш» (ёш).

o «ғ» товуши: «тағ» (тоғ).

3. Грамматика

· Сўз ясаш қўшимчалари бир хил:

o -чи → устачи, ёзучи (ҳозир: устачи → устачи, ёзувчи)

o -лиқ → билиглик (ҳозир: билимли)

· Феъл шакллари ҳам яқин:

o «барур» (борар), «келур» (келар).

4. Адабий мерос орқали боғлиқлик

· Юсуф Хос Ҳожиб асарларидаги тил анъаналари кейинчалик Чиғатой адабиётига ўтган.

· Чиғатой тили (Алишер Навоий асарлари) эса тўғридан-тўғри ҳозирги ўзбек адабий тилининг асосини ташкил қилди.

X–XII асрларда Хоқоний туркий давр бўлиб, Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг», Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» каби асарлари шу тилда ёзилган. Бу тил илк адабий ва давлат тили сифатида ўзбек тилига катта таъсир кўрсатган, сўзлар ва грамматик қоидалар шу ердан мерос бўлиб ўтган.

XIV–XVI асрларда Чиғатой туркий асосий адабий тил сифатида шаклланди. Бу даврда Алишер Навоий каби улуғ адиблар ижод қилган ва ўзбек адабий тилининг асоси яратилган.

XX асрдан бугунга қадар эса ўзбек тили ривожланиб келмоқда. Замонавий адабиёт ва илмда қўлланиладиган ўзбек тили тўғридан-тўғри Хоқоний туркий ва Чиғатой туркийдан илдиз олади.

Хулоса: Хоқоний туркий → Чиғатой туркий → Ҳозирги ўзбек тили деган узвий занжир мавжуд. Шу боис, ўзбек тили Хоқоний туркийнинг тўғридан-тўғри меросхўридир.

Абу Муслим

(Адабиёт сайтининг бош муҳаррири, профессор)