Култегин битиги — Орхон ёзувидаги қадимги туркий ёдгорлик тасвирланган. Бу энг қадимги туркий ёзувлардан бири бўлиб, VIII асрда Ҳоша-Тсайдам (Орхон) водийсида ўрнатилган. Унинг матни Old Turkic alphabet (қадимги туркий алифбоси)да ёзилган ва алоҳида тарихий аҳамиятга эга.

Қисқача маълумотлар

· Култегин ёдгорлиги — Ўрхон Ҳадуталари (Orkhon inscriptions) қаторидаги энг муҳим ёзма мерослардан бири. У VIII асрнинг илк ярмида — аниқроғи 732 йили ўрнатилган ва икки тилда — ўрта туркий (Old Turkic) ва ўрта хитой тилида ёзилган.

· Даталик филолог Вильгельм Томсен томонидан 1893 йилда ҳақиқий маъносини очиб берилган.

· Унда туркий халқнинг пайдо бўлиши, давлатчилик тарихи, қағанлар ва халқ мазмуни, Шарқий Туркийларнинг хаётий тарихига оид эпик стилистикадаги жазувлар мавжуд.

· Ёдгорлик ҳозирда Мўғилистонда, Ўрхон водийсида, Билге Қаған ва Култегин мемориал комплексида сақланмоқда.

КУЛТЕГИН БИТИГИ

Оригинал қадимги туркий матн (транслитерация)

Üze kök täŋri asra yağız yir qïlïntuqda,

ikïn ara kişi oglı qïlïnmïş.

Kişi oglınta üze eçüm apam Bumïn qağan,

İstemi qağan olurmış.

Olurupan Türk bodunïn ïlini törüsin tuta birmiş, iti birmiş.

Türük bodun yok bolmazun tiyin,

ilgerü Kün togsïqïnta, kïdïz Yultuz udukta,

Kön tengride olurmuş.

Türük bodun yime yok bolmazun tiyin,

eçüm apam qağan olurmış.

Olurup anča itmiş, birmiş.

Yablak bodunqa il törü berti.

Türük bodun itmiş, birmiş.

Türük bodunqa il birmiş.

Qağan olurup itmiş, birmiş.

Üze kök täŋri, asra yağız yir qop anča qïlïntuqda,

ikïn ara kişi oglı qop anča qïlïnmïş.

Kişi oglınta üze Türk qağan olurmış.

Türük qağan olurup Türk bodunïn ilini törüsin tuta birmiş.

Qağan olurup iti birmiş.

Qağan olurup birmiş, Türk bodunqa il birmiş.

Qağan olurup Türk bodunqa törü birmiş.

Bodunqa qağan olurup iti birmiş.

Qağan olurup Türk bodunqa törü birmiş.

Türük bodunqa törü birmiş.

Türük bodunqa qağan olurup iti birmiş.

Türük qağan olurup Türk bodunqa törü birmiş.

(Матннинг бу ерда келтирилган қисми Орхон ёзувидаги тўлиқ битикнинг биринчи йирик қисми. Қолган қисмлари — Култегиннинг шахсий қаҳрамонликлари, жанглари ва туркий халққа қилинадиган насиҳатлар — яна узун давом этади.)

Ўзбекча (кирилл алифбосида) таржима

Кўк осмон тепада, қора ер остида яратилганда,
уларнинг орасида одам фарзанди яратилган.
Одам фарзандлари ичида — ака ва амаким Бумин Қаған, Истеми Қаған тахтга ўтирган.
Турк халқининг давлати ва қонунини ушлаб тура олган, тартибга келтирган.
Турк халқи йўқ бўлиб кетмасин, деб,
Шарқда Қуёш чиққандан, Ғарбда Йулдуз ботқонгача,
Кўк Тангрида тахт қурган.

Турк халқи йўқ бўлиб кетмасин, деб,
ака ва амаким қаған тахтга ўтирган.
Ўтириб шундай қилиб берган, таъминлаган.
Аҳмоқ халққа қонун берди.
Турк халқига қонун берди.
Турк халққа давлат берди.
Қаған бўлиб, қонун берди.

Тепада кўк Тангри, остида қора ер шундай қилиб яратилганда,
уларнинг орасида одам фарзанди шундай қилиб яратилган.
Одам фарзандлари ичида Турк қаған тахтга ўтирган.
Турк қаған бўлиб, Турк халқининг давлати ва қонунини сақлаб қолган.
Қаған бўлиб, таъминлаб берган.

Қаған бўлиб халққа давлат берган.
Қаған бўлиб Турк халққа қонун берган.
Халққа қаған бўлиб таъминлаган.
Қаған бўлиб Турк халққа қонун берган.

Турк халққа қонун берган.
Турк халққа қаған бўлиб таъминлаган.
Турк қаған бўлиб Турк халққа қонун берган.

Култегин битиги — туркий халқларнинг давлатчилик ва миллий ўзлик ҳақидаги энг қадимий ёзма манбаларида бири. Унда халқнинг Тангри инояти билан давлат қуриши, унинг қонун ва тартиб билан сақланиши, қағаннинг халққа масъуллиги ҳақидаги ғоялар ёрқин ифодаланган.

Абу Муслим

(Адабиёт сайтининг бош муҳаррири, профессор)