1. Хоққоний туркий (Қорахонийлар даври, XI–XII аср)

·        йақши / йакши – маъноси: яхши, гўзал, тўғри.
·        Юсуф Хос Ҳожиб Қутадғу билиг асарида:

«Ёқши сўз эрни йукар тутар» – «Яхши сўз одамни юксалтирур.»
2. Чиғатой туркий (XIV–XVI аср, Навоий даври)

·        яхши – ҳозирги ўзбек тилидаги шакл билан бир хил.
·        Навоийда: «Яхши деган сўз – инсоннинг зийнати».
3. Ҳозирги ўзбек тили

·        яхши – маъноси ўзгармаган.

Қиёсий туркий тилларда

·        Қипчоқ гуруҳи

o       Қозоқ: жақсы
o       Қирғиз: жакшы / жакшы
o       Қарақалпоқ: жақсы
«й» → «ж» алмашиши қипчоқ тилининг асосий белгиcи.

·        Оғуз гуруҳи

o       Турк: iyi (аслида «йахши»дан қисқарган, фонетик ўзгариш катта)
o       Туркман: ýagşy (ёғши ↔ яхши)
o       Озарбайжон: yaxşı
Оғузларда ҳам «йахши» шакли сақланган, лекин баъзи тилларда (туркча) туб ўзгаришга учраган.

·        Қарлуқ гуруҳи (ўзбек, уйғур, хоққоний)

o       Хоққоний: йақши
o       Ўзбек: яхши
o       Уйғур: ياخشى (yaxshi)
Бу гуруҳда шакл деярли ўзгармаган.


Хулоса

1.     Хоққоний туркий → Чиғатой → Ўзбек тили занжирида «йақши → яхши» деярли ўзгармасдан келган.
2.     Қипчоқ тилларида (қозоқ, қирғиз, қарақалпоқ) «й» товуши «ж»га айланган → жақсы / жакшы.
3.     Оғуз тилларида (турк, озар, туркман) умумий шакл сақланган, айримларида фонетик ўзгариш катта (iyi).
4.     Шу сабабли, ўзбек тили хоққоний туркийга энг яқин тил ҳисобланади, чунки у тўғридан-тўғри меросхўр.

Абу Муслим

(Адабиёт сайтининг бош муҳаррири, профессор)