Тупроқдан ясатилган одамни тонг саҳарлаб руҳ майи билан маст қилдилар танига руҳ киргиздилар. Тупроғини ҳикмат қўли билан Эрам боғидек яшнатдилар. Жаннат боғига ўхшаган бу гулшан ҳурлар жилвагоҳининг ўзи эди. Қушлари ҳар лаҳзада юз афсона сўзлар, эшитганлар яна янги афсона сўзлаб беришини қайта-қайта сўрашарди. Фалак боғидек покиза ва саришта бу боғнинг ҳар бир гули янги чиққан ойга ўхшарди. Юзи энг тоза гулдек бўлиб, чеҳраси устидаги қизиллик унинг ғозаси эди. Қомати савсандек тик, балки сарв ила шамшод каби эди. Зулфи мушкин бўлиб, юз ва энг лолаю насрин каби эди. Юзида қуёш булоғидан томаётгандек суву ўт тобланиб турар, кўзлари наргиси фаттондек, лаблари очилган ғунчадек эди. Майин хат-туклари жуда чиройли кўринар, ул сабза устидаги шабнам терга ўхшарди. Хуллас, ҳусни жамолда тенгсиз эди.
Ишқ булбули достон куйлар экан, бу бўстонни томоша қилишга кирди. Назари гулга тушиб, шавқ ўтидан жони хабардор бўлди. Жонига ишқ ўтидан ҳарорат тушиб, кўнглида ғам шуъласидан изтироб пайдо бўлди. Гул унга қараб изҳори ноз, жилва-табассум қила бошлагач, булбулнинг бағри куюб, шундай фарёд чекдики, ўтидан чаманга ғулғула тушди-ю, ошиғу маъшуқлик аён бўлди. Ишқ туғёни тобора кучайиб, ошиқнинг шайдолиги оша борди, шундан сўнг жаҳон мулкига ишқ ғавғоси тушиб, замон аҳлини талон-тарож қила бошлади.
Руҳ бу гул тиканига гирифтор бўлиб, жон ҳам бу бўй исидан маст эди. Ишқ қайси кўнгилни макон этган бўлса, уни ишқ ўтдан лаълга кон айлади.
Бўлмаса ишқ, икки жаҳон бўлмасун,
Икки жаҳон демаки, жон бўлмасун.
Ишқсиз ул танки, анинг жони йўқ,
Ҳуснни нетсун кишиким, они йўқ.
Ишқ бир дур бўлса, кўнгил унинг сақланадиган қутичасидир, балки қуёш, ишқу кўнгил унинг буржидир. Ишқ ҳусн ишидир, киши шамъ билан ўт ёққанидек. Лутфу тароват гулда қанчалик кўп бўлса, ҳасратидан булбулда ғулғула ҳам шунчалик кўп бўлади.
Ошиқ ўзин ким деса ошиқ эмас,
Барча киши ишқда содиқ эмас.
Ҳаммаёқни кезиб, ҳуснли бирон гўзални топиб, кейин унга кўнглини бойлаган инсон кўнглини бир пора тош, шамъ ўтидан қизиган бир қоя тош деб билинг. Ёлғондан ўзини дардли қилиб кўрсатиб, мотами бўлмаган ҳолда ёқасини чок этиб, ташқарисидан ҳийлагар, ёлғончи, маккор, ичкарисидан иблиснинг ўзгинаси; ташқарисидан садоқат зийнат, ичкарисидан бузуқлик безбетлиги бўлган ошиқ чин севги шайдосими?
Ёридан не-не нарсаларни истаб, одобсизликдан тортинмай, гоҳ лаби лаълидан жон тамаъ қилиб, жонгина эмас, истаган нарсани тамаъ қилиб, гул танини васф этиб, ҳар бир аъзосини таърифлаб, сўзлари фаҳшу макрга тўла бўлган ошиқни ўлдирса, жисмини бошдан-оёқ куйдурса арзийди.
Ошиқ ани билки, эрур дарднок,
Ҳам тили, ҳам кўзию ҳам кўнгли пок.
Ишқ ошиқни ўзлигидан поклаган бўлиб, балки фано ўтига хашак этган бўлса, дардини яширганидан юзи сарғайиб, кўз ёшини оқизаверганидан кўзи пок бўлса, дард юкидан қадди эгилиб, қадди «дол» ҳарфига ўхшаб қолган бўлса, хаёлидан бошқалар хаёлини чиқариб, жонини фақат жонони хаёли билан тўлдирган бўлса, ёр номидан бошқа сўзи бўлмаса, жонида жонон ғамидан ўзга ғам бўлмаса, ҳар тарафга қараганда, фақат ёри жамолинигина кўрса, ана шундай ошиқнигина ҳақиқий ошиқ санаш мумкин. Ҳатто ўзлиги ҳам бартараф бўлиб, кўз ташлаганда фақат ёрни кўрса, севгида шу тарзда мағлуб бўлган ошиққина муҳаббатда содиқ бўла олади. Шундай муҳаббатгина унга ўзлигини унуттира олади.
Бундай ошиқ ўзлигини унутиб, уйдан ташқари чиққиси келмай қолади. Шунда унинг дўстлари уйдан ташқари чиқмаётгани учун маломат қилсалар, жаннат ваъдаси билан овутиб, ишқ ўтидан кўнглини совутсалар, у гузару хиёбон сари йўл олиб, даштда тўп-тўп одамларни кўриб, ўша одамлар ичидаги гўзал чеҳрали соҳибжамол ўзининг париваш ҳусни билан уни ўзига ром қилади. Май ўти рухсоридан юз гул очилиб, бирини дасторига қистириб олган, ҳусни ўти шуъласи гулзорга ўхшайди. Гулзорининг ҳар томонида гулнор кўринади. Қошлари ҳилолни эслатади, ул ҳилоллар ошиқ аҳлини девона қилади. Ҳалиги қошлар улусни қатл қилмоқ учун бошларини яқинлаштириб маслаҳатлашдилар.
Зулфининг сунбуллари устма-уст тушган. Ўтли кўзлари ноз билан ҳар ёнга боқади. Лабларида ҳаёт қатраси қотиб қолгандек, йўқ, бало чашмасидан жон томиб тургандек кўринади.
Бу қандай жамол намойиши, эй кўнгил? Балки гулистони Халил, эй кўнгил. Шундай жамол билан жавлон қилиб ошиқ бошига етиб келса, ошиқнинг тупроқ бўлишдан бошқа чораси қолмайди. Ул чоғ Шиблию Зуннун бўлса ҳам, кўпларни мажнун қилади. Дин уларнинг мотамига ҳой-ҳой чекиб, ақл пири болалардек бармоғини тишлаб қолади.
Жаброил ҳам унга боқиб, оғзидан сўлакайи оқади. Кўрмаган эл бу ўтдан омон қолади-ю, кўриб кул бўлмоқ ҳам ёмон эмас. Кимки кирланган, нопок бўлса, бу тозаловчи ўт орасига кирса, покроқ бўлиб чиқади. Кимга бу хил куйиш одат бўлса, дунёда саодат топади.