Адабиёт дунёсида воқеа ва инсон қалби ҳақида қисқа, таъсирли, кучли тасвирлаш имконини берувчи жанрлардан бири — ҳикоя жанридир. У ўзининг ихчамлиги, содда услуби ва юксак маънавий-эстетик таъсири билан ажралиб туради. Ҳикоя ижоднинг энг оммабоп, ўқувчига тез ва самарали таъсир кўрсата оладиган турларидан бири бўлиб, у орқали муаллиф ҳаёт воқеликларини, характерларни, ҳиссиётларни ёки ижтимоий муаммоларни ҳикмат ва образлар билан етказади.

Ҳикоя жанрининг таърифи
Ҳикоя — бу қисқа насрий бадиий асар бўлиб, унда асосан бир воқеа, бир ҳолат ёки бир характерни очиб бериш асосий вазифа ҳисобланади. Унда вақт, макон ва қаҳрамонлар доираси чекланган, лекин ғоявий юклама кучли бўлади. Ҳикоянинг асосий мақсади – ўқувчини фалсафий, ахлоқий ёки руҳий бир фикрга етаклаш, унинг қалбига таъсир қилишдир.

Ҳикоя жанрининг тарихий ривожланиши
Ҳикоянинг илк кўринишлари қадимги Шарқ ва Ғарб адабиётида учрайди. “Калила ва Димна”, “Тўтинома”, “Ҳазор ва як шаб” каби ёзма асарлар, шунингдек, халқ оғзаки ижоди – эртаклар, ривоятлар, лафзий ҳикматлар ҳикоя жанрининг манбалари ҳисобланади.
Ҳикоя замонавий маънода XIX асрда шаклланиб, турли адабий мактаблар таъсирида янги босқичларга кўтарилди. Европада Ги де Мопассан, Чехов, О. Генри каби ёзувчилар бу жанрни юксак даражага олиб чиқдилар. Чеховнинг “бир ҳолатни шундай очиб бериш керакки, ўқувчи бутун ҳаётни ҳис қилсин” деган тамойили ҳикоянинг энг асосий хусусиятига айланди.
Ўзбек адабиётида Абдулла Қодирий, Чўлпон, Айбек, Саъдулла Сиражи, Эркин Азам, Ҳаким Назар, Улуғбек Ҳамдам ва бошқалар ҳикоя жанрида улкан ижод намунасини кўрсатганлар.

Ҳикоя жанрининг асосий хусусиятлари
1.    Қисқалиги — ҳикоя ҳажм жиҳатдан ихчам бўлиб, бир ёки икки воқеага бағишланади.
2.    Бир қаҳрамонга эътибор — ҳикояда асосан бир ёки икки образ марказда бўлади.
3.    Яккалик воқеа — ҳикояда асосан бир воқеа тасвирланади, у характер ва ғояни очиб беради.
4.    Символика ва ифода — ҳикояда ҳар бир сўз, тасвир, ҳаракат маъно юклайди. Фазо ва вақт минимал бўлса-да, маъно максимал бўлиши мумкин.
5.    Қисқаликда катта фикр — ҳикоя қисқалигига қарамасдан, ўқувчида чуқур ҳиссиёт ва тафаккур уйғотиши лозим.

Ҳикоянинг турлари
Ҳикоялар мавзуси ва услуби бўйича бир нечта турларга бўлинади:
•    Маиший ҳикоя – кундалик ҳаётдаги воқеа ва муаммоларни кўтаради.
•    Психологик ҳикоя – қаҳрамоннинг ички кечинмаларига эътибор қаратади.
•    Фантастик ҳикоя – ирреал, илмий ёки афсонавий воқеаларни баён қилади.
•    Тарихий ҳикоя – тарихий воқеа ва шахслар асосида яратилади.
•    Фалсафий ҳикоя – ҳаёт маъноси, тақдир, инсонлик ва маънавият мавзуларига бағишланади.

Адабиётдаги аҳамияти
Ҳикоя жанри адабиётда тажриба майдонидир. Ёзувчи ҳикоя орқали ўз услубини, дидини ва ғоявий позициясини синовдан ўтказади. Шу боис ҳикоячилик катта ёзувчиликнинг илк мактаби саналади. Ҳикоя ўқувчи учун ҳам таъсирчан ва енгил қабул қилинадиган форма бўлиб, у инсон тафаккурига тез етади, ҳиссиётни уйғотади ва фалсафий таҳлилга олиб келади.
Ҳикоя — бу адабиётнинг қалби, инсон руҳиятининг ҳиссиётли ифодаси. Унинг қисқалигида теранлик, оддийлигида маҳорат, ифодада шеърият яширинган. Ҳар бир муаллиф ва ўқувчи ҳикоя орқали ҳаётнинг муҳими — инсон, ҳаёт ва маънога етади. Шунинг учун ҳам ҳикоя жанри адабиётдаги энг бардавом ва энг таъсирли шакллардан бири бўлиб қолаверади.

Абу Муслим (профессор)