Франц Кафка — ХХ аср модернистик адабиётининг энг теран ва таъсирчан намояндаларидан бири. Унинг “Жараён” романи инсоният тарихидаги энг номуайян, фалсафий ва экзистенциал асарлардан бири ҳисобланади. Бу романда Кафка инсонни тушунарсиз, бюрократик тизим ичидаги ғалати айблов, ўзини оқлай олмаслик ва ғайритабиий тақдир билан тўқнаш келтирган. Мазкур мақолада “Жараён” романи адабий, фалсафий ва тузилмавий жиҳатдан таҳлил қилинади.

Асарнинг қисқача мазмуни
Асарнинг марказида Йозеф К. исмли банк ходими туради. У бир куни эрталаб уйида тушунарсиз сабаб билан ҳибсга олинади. Айблов ёки суд санаси очиқланмайди. Йозеф К. ушбу номаълум жараённи тушунишга, айбсизлигини исботлашга, адвокат ёллашга ва суд тизимининг моҳиятини англашга ҳаракат қилади. Бироқ асар охирида у тушунарсизлик, сукут ва ҳалокат муҳитида маҳкум этилиб, ўлдирилади.

Тузилиши ва жанри
“Жараён” асари нон-реалистик, экзистенциал драма, символик роман ва антиутопия жанрларининг аломатларини ўз ичига олган. Асарда сабаб-оқибат боғланишлари йўқолган, мантиқсизлик ҳукмрон. Роман Кафка вафотидан сўнг, унинг дўсти Макс Брод томонидан чоп этилган ва у том маънода якунланмаган, парчаланган тузилмада тақдим этилган.

Бюрократия ва тузум
Асардаги энг асосий ғоя — инсоннинг бюрократик механизм қаршисидаги беихтиёрлиги. Суд – реал орган эмас, балки абстракт ва тушунарсиз тузум сифатида намоён бўлади. Йозеф К. қаерда, нима учун, қандай айб учун суд этилаётганини билмайди. Унинг адвокати унга ёрдам бера олмайди, суд ходимлари номуайян, қонунлар тумандагидек.
Бюрократия бу ерда нафақат сиёсий тузум, балки метафизик куч сифатида тасвирланади. Инсон ўзининг нимагадир айбдор эканига “ишониши” керакдек туюлади — гўё гуноҳсиз инсоннинг ўзи йўқ.

Қаҳрамон — Йозеф К.нинг ички драмаси
Йозеф К. — ақлли, оқил ва мантиқий тушунишга интилувчи инсон. Бироқ у мавҳум, мантиқсиз муҳитда ўзини ҳимоя қилиш имкониятидан маҳрум. У адвокатга, рассомга, суд ходимларига, ҳатто тўнғич маърузаларга ишонишга мажбур. Унинг ички драмаси шундаки, ҳақиқатга етишишни истаса-да, унга олиб борадиган йўл йўқ.
Йозеф К. — Кафканинг барча қаҳрамонлари сингари, тушунарсиз низомлар ичида йўқотилган инсон тимсолидир.

Символлар ва фалсафий мазмун
•    Суд – ҳаётнинг мантиқий бўлмаган тизими, тақдир, ҳатто Қиёмат кун символи.
•    Қора либосли одамлар – ажал фаришталари, юксак кучлар ёки режали репрессиялар рамзи.
•    Йўқ жиноят – экзистенциал гуноҳ: инсон бу дунёда бор экани, нафас олиши, фикрлаши, яшаши туфайли “айбдор”.
•    Суқут – ҳақиқатга олиб борадиган барча эшиклар ёпиқлиги.
Бу асарда Кафка экзистенциализмга асос солган десак муболаға бўлмайди. У инсоннинг бу дунёдаги мавҳум мавқеи, айбсизликнинг исботлаб бўлмаслиги, танланганлик ва ялонғўзлик туйғуларини очади.

Тарихий ва замонавий контекст
“Жараён” — 20-аср тоталитар режимлари келажагини башорат қилувчи асардир. Суд тизими, номаълум айбловлар, беҳуқуқлик ва репрессия — кейинчалик Германия ва СССРдаги воқеаларда намоён бўлди. Асар фашизм ва сталинизм давридаги “судсиз жазо”лар учун рамзий далил бўлиб қолди.
Бугунги демократия ниқобидаги бюрократик зулмлар, шахс эркинлиги чекланган тизимлар, мантиқсиз адолат тизими – бу муаммолар “Жараён” асарини ҳануз долзарб сақлаб турибди.

Ҳуллас, Франц Кафканинг “Жараён” асари – бу фақат бир шахснинг судланиши эмас, инсоннинг бутун мавжудлиги синовга тортиладиган фалсафий саёҳатдир. Роман ўз ўқувчисини юракдан, фаҳмдан, виждондан сиқади. У саволларни қўяди, жавобларни эмас. У бизни инсон, ҳаёт, тақдир ва тизим ҳақида чуқур фикрлашга чорлайди. “Жараён” – адабий шаклдаги фалсафа, фалсафий шаклдаги драмадир.

Абу Муслим (журналист, профессор)