Совет адабиёти — ХХ асрнинг катта бир қисмини қамраб олган адабий жараён бўлиб, у совет мафкураси, социалистик реализм ва партиянинг тарғибот сиёсатидан кескин таъсирланган. Ушбу адабиётда ёзувчи нафақат ижодкор, балки идеологик тарбиячи сифатида кўрилган. Шу сабабдан, у фақат ижодий ёндошув эмас, балки мафкуравий қурол сифатида ҳам хизмат қилган.

Адабий эркинликнинг йўқолиши

Совет адабиётида ижодий эркинлик, индивидуал фикр ва танқид деярли мавжуд бўлмаган. Ёзувчилар КПСС (Коммунистик партия) йўналишида, “ҳақиқий социалистик одам” образини яратиш учун ишлатилган. Бу ҳолат:

· Бадиий тавсифларни тор доирага солган;

· Фикр эркинлигини маҳдуд қилган;

· Эркин ижодни “буржуазия таъсири” сифатида рад этган.

Шу сабаб, кўплаб истеъдодли ёзувчилар (масалан, Андрей Платонов, Осип Мандельштам) таъқиб қилинган, асарлари ман этилган.

2. Шахсга сиғинишнинг адабиётга таъсири

Сталин давридаги адабиётда шахсга сиғиниш асосий мавзуга айланди. Ёзувчилар Сталинни:

· “Ақл-фазилат намунаси”,

· “Ҳамма соҳаларда буюк раҳбар”,

· “Ҳалоскор ва дунёга нур сочувчи” сифатида тасвирлашга мажбур бўлишган.

Бу эса ҳақиқатни тасвирлашни йўқотган, ёлғонлар асосида “патриотик” асарлар тўлқинини келтириб чиқарган.

3. Цензура ва таъқиб сиёсати

Совет адабиётида ҳар бир асар дастлаб давлат томонидан текширилган. Цензура қуйидагиларни тақиқлаган:

· Диний мавзулар;

· Совет тузумига танқид;

· Миллий мустақиллик, миллий қадриятларни мадҳ этиш;

· Шахсий дард ва руҳий драмалар.

Натижада адабиётда “реал ҳаёт” тасвири ўрнига сунъий, мафкуравий образлар кўпайган.

4. Ягона услубга мажбурий бўйсундириш — “социалистик реализм”

1934 йилда “социалистик реализм” Совет адабиётининг ягона услуби сифатида расман қабул қилинган. Бу услуб:

· Ҳаётни “қандай бўлса, шундай” эмас, қандай бўлиши керак деган тамойил асосида тасвирлашни талаб қилган;

· Ёшлар ва ишчиларнинг “идеал” моделини ёзувчидан сўраган;

· Тўқнашув, мураккаб драма, ички зиддиятлар акс эттирилишини рад этган.

Бу эса адабиётнинг теран психологик ва фалсафий салоҳиятини чеклаган.

5. Миллий адабиётларнинг бир хиллаштирилиши (унификацияси)

Совет Иттифоқидаги турли халқларнинг адабиёти ҳам мафкуравий бир шаклга солинган:

· Махаллий халқ ёзувчилари рус адабиётига ва коммунистик ғояларга суяниши керак эди;

· Миллий тарих, дин, тили ва қадриятларини тарғиб қилиш — “айримчилик” ва “миллатчилик” деб ҳисобланган;

· Баъзи миллий тилдаги асарлар таржима қилинмаган ёки цензурага тушган.

Совет адабиёти фақат бадиийлик эмас, балки сиёсий-идеологик бошқарув воситаси бўлган. Унда ёзувчи — ижодкор эмас, тарғиботчи. Бу адабиётдаги асосий салбий жиҳатлар: ижодий эркинликнинг йўқлиги, шахсга сиғиниш, сензура, фақат бир услубга мажбурлаш ва миллий адабиётларнинг мафкуравий қафасга солиниши ҳисобланади. Шундай бўлса-да, айрим ёзувчилар қалами орқали бу тизим ичида ҳам ҳақиқатни ифода этишга уринишган — бу эса совет адабиётининг мураккаблигини янада ошкора қилади.

Абу Муслим (профессор)