Кўнгил сен гар вафо истар эсанг, дилдор топилмасму?
Жудолик даштида бир толиби дидор топилмасму?

Кел, эй дил, ғам йема, қилса вафосизлик ул ой пинҳон,
Жаҳон бозорида бир бовафо ошкор топилмасму?

Фалак гар қилса бевафолик, ором этмағил ҳеч ҳам,
Вафо саҳросида як бовафо ёр топилмасму?

Агар юз минг жафо этса, керак сабр айламоқ сендан,
Жафо боғида бир босафар озор топилмасму?

Бу Навоийдин аро, ҳар не истарсанг, қидиргил сен,
Анингдин ғайри ҳам як сўзи гуҳарзор топилмасму?

Навоийнинг “Кўнгил сен гар вафо истар эсанг” ғазали вафо, садоқат, сабр ва ҳаётда ҳақиқий дўст-ёр қидириш ҳақида. Келинг, байтма-байт шарҳ қиламиз:

1-байт:

Кўнгил сен гар вафо истар эсанг, дилдор топилмасму?
Жудолик даштида бир толиби дидор топилмасму?

Навоий кўнгилга мурожаат қилади: агар сен вафо истасанг, вафоли ёр топиш мумкин эмасми? Айрилиқ саҳросида ҳам (ҳижрон, ғам ва мусибатлар орасида) кўришишни, ҳақиқий диёр ва дидорни истаган инсон топилмасми?

Бу ерда шоир: ҳаётда қанча айрилиқ ва бевафолик бўлса ҳам, ҳақиқий садоқатли инсон бор, дейди.

2-байт:

Кел, эй дил, ғам йема, қилса вафосизлик ул ой пинҳон,
Жаҳон бозорида бир бовафо ошкор топилмасму?

Навоий таскин беради: эй дил, ғам ема. Агар у маҳбуба пинҳондан вафосизлик қилса ҳам, дунё бозорида (яъни ҳаёт саҳнасида) бир бовафо инсон топилмайдими?

Бу ерда “дунё бозори” — дунё ҳаёти, турли одамлар уяси. Ҳар қанча вафосизлар кўп бўлса ҳам, ҳақиқий вафодор инсон топилишига ишонч бор.

3-байт:

Фалак гар қилса бевафолик, ором этмағил ҳеч ҳам,
Вафо саҳросида як бовафо ёр топилмасму?

Осмоннинг ўзи бевафо бўлиб, тақдир синов берса ҳам, таслим бўлма. Чунки вафо саҳросида, яъни кенг дунёда битта бўлса ҳам вафоли ёр топиш мумкин.

Бу байтда шоир инсонни умидни йўқотмасликка чақирмоқда.

4-байт:

Агар юз минг жафо этса, керак сабр айламоқ сендан,
Жафо боғида бир босафар озор топилмасму?

Агар минг-минглаб жафо етса ҳам, сенинг вазифанг сабр қилиш. Чунки жафо боғида (азоб ва мусибатлар дунёсида) озор чеккан, сабр билан яшаган бирор ҳамсафар (дўст) топилмасмикан?

Бу ерда Навоий: “сабр қилсанг, сен каби сабр аҳлини топасан” деган маънода.

5-байт:

Бу Навоийдин аро, ҳар не истарсанг, қидиргил сен,
Анингдин ғайри ҳам як сўзи гуҳарзор топилмасму?

Навоий ўз исмини тилга олади ва ўзига мурожаат қилади: эй Навоий, сен нимани истасанг, қидир. Чунки Аллоҳнинг каломидан бошқа ҳар бир сўз ҳам гавҳар каби бойлик эмасми?

Бу ерда ишора бор: ҳақиқий вафо ҳам, сабр ҳам, нур ҳам — Аллоҳнинг каломи (Қуръон) ва суннатдадир.

Хулоса

Навоий бу ғазалида:

· инсон ҳаётда бевафолик кўп кўришини,

· лекин шундай ҳолатда ҳам сабр ва умидни йўқотмаслик кераклигини,

· ҳақиқий вафо, садоқат ва ором фақат Аллоҳ ва унинг каломи билан топилишини айтади.

Бу ғазалнинг маънавий асоси шундай:

· дунёда вафосизлар кўп,

· аммо Аллоҳга таянадиган киши ҳамиша йўлда ёлғиз қолмайди.

Абу Муслим