Кўнглум ичра дарду ғам аввалғиларға ўхшамас
Ким, ул ойнинг ҳажри ҳам аввалғиларға ўхшамас.

Не ситамким, қилса раҳм махфий эрди зимнида,
Эмди қилса ҳар ситам аввалғиларға ўхшамас.

Демангиз Ширину Лайли онча бор ҳусн ичраким,
Хўбликда ул санам аввалғиларға ўхшамас.

Жавридин эрди аламлар, эмди тутмиш ўзга ёр,
Ўлмишамким, бу алам аввалғиларға ўхшамас.

Ишқ аро Фарҳод ила Мажнунға ўхшатманг мени
Ким, бу расвои дижам аввалғиларға ўхшамас.

Кўйининг эҳромидин кўнглумни манъ этманг яна
Ким, анга азми ҳарам аввалғиларға ўхшамас.

Эй Навоий, қилма Жамшиду Фаридун васфиким,
Шоҳ Ғозийға карам аввалғиларға ўхшамас.

Алишер Навоийнинг «Аввалғиларға ўхшамас» радифли ғазали ичидаги ҳар бир байт — ишқ, алам, дунёқараш ва илоҳий мафкуранинг юксак ифодаси. Келинг, байтма-байт шарҳ қилиб чиқайлик:

1-байт:

Кўнглум ичра дарду ғам аввалғиларға ўхшамас,
Ким, ул ойнинг ҳажри ҳам аввалғиларға ўхшамас.

Навоий бу ерда ишқ аламининг ноёблигини таъкидлайди. Унинг кўнглидаги ғам ҳам, маҳбубадан айрилик (ҳижрон) ҳам аввалги ошиқларнинг ғамига ўхшамайди, чунки у ғам ҳар доим янги, ўзига хос ва оғир.

2-байт:

Не ситамким, қилса раҳм махфий эрди зимнида,
Эмди қилса ҳар ситам аввалғиларға ўхшамас.

Маҳбуба аввал раҳм (меҳр) билан ситамни бирга қиларди: ошиқка озор етказса ҳам, меҳрида яширин юмшоқлик бўларди. Энди эса маҳбубанинг ҳар бир ситамида раҳм йўқ, бу оғирлик ҳам аввалгиларга ўхшамайди.

3-байт:

Демангиз Ширину Лайли онча бор ҳусн ичраким,
Хўбликда ул санам аввалғиларға ўхшамас.

Ширин ёки Лайлӣ каби машҳур ишқ қаҳрамонлари кўп чиройли дейилса ҳам, Навоийнинг маҳбубаси ҳуснда уларга ўхшамайди. У маҳбуба беназир, авлоддан-авлодга ўтган образлардан ҳам ўтган.

4-байт:

Жавридин эрди аламлар, эмди тутмиш ўзга ёр,
Ўлмишамким, бу алам аввалғиларға ўхшамас.

Аввал маҳбубанинг ёмонлиги ҳам унинг муҳаббати билан енгиларди. Энди эса маҳбуба ўзгаларга мойил бўлиб, ошиқни ташлаб кетган. Бу алам эса аввалги аламларга ўхшамайди — унинг оғирлиги чексиз.

5-байт:

Ишқ аро Фарҳод ила Мажнунға ўхшатманг мени,
Ким, бу расвои дижам аввалғиларға ўхшамас.

Навоий ўзини Фарҳод ёки Мажнунга қиёс қилмасликни сўрайди. Чунки унинг ишқидаги ҳолат, расволиги ва азоблари уларникидан ҳам оғир ва ўзига хос.

6-байт:

Кўйининг эҳромидин кўнглумни манъ этманг яна,
Ким, анга азми ҳарам аввалғиларға ўхшамас.

Ошиқ маҳбубанинг кўйи (йўли)ни ҳарамга қиёс қилади. Ҳижронда ҳам унинг кўйидан маҳрум бўлмасликни сўрайди. Чунки маҳбубасига қадам қўйишнинг муқаддаслиги аввалги ҳарамларга ўхшамайди.

7-байт:

Эй Навоий, қилма Жамшиду Фаридун васфиким,
Шоҳ Ғозийға карам аввалғиларға ўхшамас.

Охирги байтда Навоий ўзини огоҳлантиради: дунё подшоҳлари — Жамшид ё Фаридунни мадҳ этма. Чунки Шоҳ Ғозийнинг (Ҳусайн Бойқаро назарда тутилмоқда) карами ва адолати аввалгилардан ҳам юқори, у беназир ҳоким.

Хулоса

Бу ғазалда Навоий ишқ азобини ҳам, маҳбубага муҳаббатни ҳам, шу билан бирга дунё подшоҳларига муносабатини ҳам ифода этган. Асосий ғоя — ҳар бир замоннинг муҳаббати, алами, ҳусни ва подшоҳининг фазли аввалгилардан ўзига хос, уларга ўхшамайди.

Абу Муслим