Омон Матчон шеърнинг марказий ғояси — муҳаррирнинг қўрқуви эмас, балки ижтимоий ва ахлоқий ҳақиқатни англашидир: муаллиф оддий таҳдидлардан (йўл, юк, табиий хатар) қўрқмайди, аммо инсон қалбидаги сохталик, икки юзллик ва жамиятнинг гапларидан қўрқади. Бу — ижтимоий адолат ва эътиқодга садоқат мавзусидаги кучли критик позиция.

Қаторма-қатор шарҳ

«Дилим хун, қирмизи юзлардан қўрқдим,»
Муаллифнинг ич-юраги нуқсонли бўлиб туюлади — «хун» сўзи ичидаги оғриқ ва ярага ишора. «Қирмизи юзлар» метафораси кўпинча юзлари қизарган, ташқи кўриниши нуроний, аммо ичида бошқа ниёт сақлаган кишини тасвирлайди. (Мажозда: қирмизи юзлардан — редиска— яъни ташқи кўриниш жў роҳат, ичи бошқача.)

«Бирга юз макрини гизлардан қўрқдим.»
«Бирга юз макри» — икки юзлилик, ичкаридан макр билан яшовчилар. «Гизлар» ибораси бу ерда ижтимоий қатлам ёки гуруҳни англатади — биргина кимсаларнинг қўшма сохтакорлиги. (Бирга юз макрини — қиладиган эшаклар — яъни алдашга мойил беамал кишиларга нисбатан қаттиқ танқид.)

«Одамлар қўрқарлар ёмон кўзлардан, Мен эсам шу яхши кўзлардан қўрқдим.»
Умумий тахмин — одатда одамлар очиқ таҳдидлардан қўрқади; аммо шоирнинг қўрқуви — яхши кўзлар (яъни кўриниши билан яхши, аммо қалбда сохта ёки ўзини пиёдагина кўрсатадиганлар)дан. Бу сатирик қайта бурилиш — ҳақиқий таҳдид зовурлар эмас, инсоннинг ярашган масхараси эканини кўрсатади. (Яяхши кўзлардан — сохта муллалардан — бунда «яхши кўз» оқсоқол, мулла каби кўриниши билан сохта одамлар маъносини олади.)

«Танда жон комиллиғ учун имкондир, Ҳар кимдан бир хато излардан қўрқдим.»
Шоир таннинг комиллиги (жисмонан соғломлик)ни сақлашни ўзи учун имконли деб билади, лекин ҳар кимнинг бир хато изи борлиги туфайли — жамиятдаги энг кичик нотўғрилик ҳам жуда катта оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан қўрқади. Бу — жамоавий қоралаш, шаънат ёки стигматизация хавфидан келади.

«Киприкким ер чизса, бир суврат қолур, Ҳа деб ерга ботган тизлардан қўрқдим.»
Киприк — нозик, инсоннинг бу жиҳатини ерга чизса, яъни очиб ташласа — бир «суврат», яъни уларнинг ҳақиқий табиати қолади. «Тизлардан қўрқдим» — ҳақорат ёки пасайтириш, жамоат олдида сиёсий ё бошқа кўринишда камситишдан қўрқиш.

«Қўрқмадим узун йўл, залворли юкдан, Ҳолимни Махшарда эслардан қўрқдим.»
Шоир муаммонинг оғирлиги ва узоқ йўлдан қўрқмаганини айтади; у дунёвий оғирликлардан эмас, балки Мақбул кунда (Маҳшарда) одамлар уни қандай эслайдиларидан қўрқади — яъни ахлоқий ҳисоб-китоб ва эътибор.

Табиатли тасвирлар (дала-туз, Баҳр, орол ва бутун муҳит):
Ушбу образлар — жамият ва муҳитнинг ёруғи ёки аччиқ нуқталари. «Дала-туз», «тўзлар», «Баҳрул муҳит» — қолдирилган, заҳарлантирилган жойлар сифатида қўлланади: муаллиф жамоанинг бойликлари ёки қадриятлари бузилганидан қўрқади («Оролни тарк этган тузлардан қўрқдим» — зарарланган, ўзгарган муҳит).

«Илму иймон кўкка йўл излар бўзлаб, Дардингдан ҳам бир наф кўзлардан қўрқдим.»
Илм ва иймон — юксалиш йўлидаги омиллар; лекин улар ҳам сохта кўзлар томонидан «эҳтиёткорлик билан» кузатилиши мумкин. Шоир ўз дардини кимдир кўриб, ундан фойдаланади деб қўрқади.

«Элимнинг биргина, Омон, сўзиман, Бутун Эл номидан сўзлардан қўрқдим.»
Охирида ҳолатнинг умумий хулосаси: муаллиф — ўз халқининг номидан бир сўз айтган бир шахс сифатида масъулдир ва шунинг учун, бутун элнинг номида гапирар экан, халқнинг гаплари, тилга олинган сўзлар — у учун катта таҳдиддир. Бу — ижтимоий ва сиёсий виждоннинг оғир юки.

Хулоса

Шеър — юзаки қўрқувдан эмас, жамиятнинг ички сохталиги ва унинг оқибатларидан қўрқишдан битилган. Муаллифнинг қўрқуви — бу ижтимоий масъулият ва бир инсоннинг ҳақиқийликка садоқатининг йўқолишига бўлган чуқур хавотир. Шеър тузилишида метафоралар ва такрорлар орқали ички спектакл ва ижтимоий танқид кучли тарзда ифодаланган.

Абу Муслим