Адабиёт инсоният руҳияти, ҳиссиёти ва мураккаб тажрибаларини ифода этишнинг энг таъсирли воситаларидан биридир. Адабий жанрлар орасида трагедия энг таъсирчан ва драматик шакллардан бири ҳисобланади. У инсон тақдиридаги мураккаб қарама-қаршиликлар, ҳалокат ва ҳаётнинг енгилмас фожеалари орқали кенг эстетик ва фалсафий масалаларни кўтариб чиқади. Ушбу мақолада трагедия жанрининг тарихи, шаклланиш жараёни, асосий хусусиятлари ва маънавий-эстетик аҳамияти таҳлил қилинади.

Трагедиянинг таърифи
Трагедия (юнонча tragōidia — “козоқ қўшиғи”) — драматик жанрнинг энг қадимий ва асосий турларидан бири бўлиб, унда асосий қаҳрамон фожеали тақдирга учрайди. Унинг фаолияти одатда ҳалокат, ўлим, йўқотиш, зулм ёки ахлоқий инқироз билан тугайди. Трагедияда фожеа нафақат шахсий даражада, балки кенг ижтимоий ва ахлоқий муаммолар миқёсида тасвирланади.

Тарихий манбалар ва жанрнинг юзага келиши
Трагедия жанри қадимги юнон адабиётида, айниқса Афинада шаклланган. Милоддан аввалги V асрда Эсхил, Софокл ва Еврипид каби драматурглар бу жанрни юксак санъат даражасига олиб чиқишган. Улар трагедия орқали одам ва тақдир, инсон иродаси ва худолар қудрати ўртасидаги драматик курашни тасвирлашган.
Шекспирнинг трагедиялари (масалан, “Гамлет”, “Макбет”, “Отелло”) эса бу жанрни янги босқичга кўтарди: фақат тақдир ва илоҳи кучи эмас, балки инсон руҳиятининг ички драмаси ва психологияси трагедиянинг марказига айланди.

Трагедия жанрининг асосий хусусиятлари
1.    Фожеавий қаҳрамон – трагедия марказида одатда катта мақсадга интилувчи, лекин тақдир ёки хатоси туфайли ҳалокатга дуч келувчи қаҳрамон туради. У ўз танлови ёки маънавий нуқсонлари (“ҳамартия”) билан ҳалокатини келтириб чиқаради.
2.    Қарама-қаршилик ва драматик конфликт – трагедияда шахс ва жамият, ирода ва тақдир, ҳақиқат ва ёлғон, яхшилик ва ёмонлик ўртасидаги тўқнашувлар марказда бўлади.
3.    Катастрофа – трагедиянинг якунловчи қисмида ҳалокат, ҳал этиб бўлмас йўқотиш юз беради: ўлим, муҳаббатнинг йўқ бўлиши, маънавий емирилиш ва ҳоказо.
4.    Катарсис – Аристотель таълимотига кўра, трагедия томошабинда раҳм-шафқат ва қўрқув ҳиссини уйғотиб, уни ахлоқан поклайди. Бу таъсир "катарсис" деб аталади.

Трагедия жанридаги машҳур асарлар
•    Эсхил – “Орестея”
•    Софокл – “Эдип подшо”
•    Еврипид – “Медея”
•    У. Шекспир – “Гамлет”, “Ромео ва Жульетта”, “Лир подшо”
•    Жан Расин – “Федра”
•    И. Краилов, А. Островский, Л. Толстой – рус адабиётидаги фожеавий образлар
•    Ўзбек адабиётида: Хуршид Давроннинг баъзи драмаларида трагедия унсурлари бор, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзийнинг “Ёвузлик қурбонлари” драмасида ижтимоий трагедия намоён бўлади.

Замонавий трагедия
Замонавий адабиётда трагедия шаклан ўзгарган бўлса-да, мазмун жиҳатидан янги драматик шакллар билан яшамоқда. Инсоннинг ўз-ўзига қарши чиқиши, ижтимоий таназзул, уруш, жиноят, муҳожирлик, ахлоқий ифлосланиш каби мавзулар орқали трагедия эстетикаси ҳозирги адабиётда ҳам жонлидир.

Трагедия жанри — инсоннинг тақдир, ирода ва жамият билан тўқнашувида юзага келадиган фожеали воқеликларни теран, фалсафий ва ҳиссий ифода этувчи адабий турдир. У ўз ўқувчисини эмас, қалбини силкитади; у тафаккурни эмас, инсонликни синовга солади. Бу жанр орқали адабиёт инсон ҳаётидаги энг оғриқли, шу билан бирга энг маънавий юксак воқеликларни намоён этади.

Абу Муслим (журналист, профессор)