Адабиёт тарихи жараёнида халқ онгида ва маданиятида узоқ йиллар давомида яшаб келаётган жанрлардан бири — дастондир. Дастон — фақат адабий шакл эмас, балки бир миллатнинг тарихий хотираси, орзу-умидлари ва ижтимоий-ахлоқий қадриятларини ифода этувчи эпик-бадиий намуна ҳамдир.
Дастон нима?
Дастон — халқ оғзаки ижоди ёки ёзма адабиётга мансуб бўлган катта ҳажмли, эпик характерга эга, шеърий ва насрий шаклларда яратилган асар бўлиб, у тарихий воқеалар, афсонавий қаҳрамонлар ёки ижтимоий воқеликни тасвирлайди.
Дастонларда асосан:
•    Миллий қаҳрамонлик,
•    Ватанга муҳаббат,
•    Ижтимоий адолат учун кураш,
•    Севги ва садоқат,
•    Исломий ақидалар ва ахлоқий тарбия
каби мавзулар ифода топади.
Дастон жанрининг хусусиятлари
1.    Қаҳрамонлик руҳи – Дастонларда асосий қаҳрамонлар буюк жасорат, ақл, сабр ва ватанпарварлик сингари сифатларга эга бўлади.
2.    Миф ва тарих уйғунлиги – Ҳақиқий тарихий воқеалар афсонавий ва рамзий воқеалар билан уйғунлаштирилади.
3.    Шеър ва наср бирлиги – Баъзи дастонлар фақат шеърий, баъзилари наср ва шеър уйғунлигидан ташкил топади.
4.    Мусиқа ва қўшиқ билан боғлиқлик – Халқ оғзаки ижодига мансуб дастонлар ғиналар билан куйланиб айтилган.
5.    Маданий-ахлоқий тарбия – Қаҳрамонлар орқали ватанпарварлик, поклик, садоқат, сабр, жасорат сингари фазилатлар тарғиб қилинади.
Дастоннинг тарихи ва шаклланиши
Дастон жанри Шарқ халқлари, айниқса, туркий халқлар маданиятида қадимдан мавжуд. Уларда халқ онгида юз берган воқеалар, алплар, султонлар, тарихий шахслар ҳақида дастонлар туғилган.
Машҳур дастонлар:
•    Алпамиш, Гўрўғли – туркий халқлар учун умумий қаҳрамонлик дастонлари;
•    Шоҳнома (Абулқосим Фирдавсий) – форс-тожик адабиётида дастоний эпоснинг юксак намунаси;
•    Зулфиқорнома, Тахир ва Зуҳра, Юсуф ва Зулайхо – исломий ва севги мавзули дастонлар;
•    Алишер Навоийнинг Хамсаси – бадиий ва ахлоқий мазмундаги дастонлар йиғиндиси.
Ўзбек адабиётида дастонлар
Ўзбек адабиётида дастон жанри жуда катта ўрин тутади. Халқ оғзаки ижоди асосида келган дастонлар (масалан, “Қўрқут ота”, “Равшан”) халқ руҳиятини, орзу-умидларини акс эттиради. Ёзма адабиётда эса Алишер Навоий, Муҳаммад Солиҳ, Мушфиқий, Ғафур Ғулом каби адиблар қаламида дастон шаклидаги асарлар яратилган.
Совет даврида ҳам бу жанр замонавий руҳда давом эттирилди. Масалан, Ҳамид Олимжоннинг “Семурғ” дастонида миллий уйғониш ва маданий ривожланиш руҳи акс этган.
Дастоннинг маънавий аҳамияти
Дастонлар фақат бадиий асар эмас, балки:
•    Миллий бирликни мустаҳкамловчи восита,
•    Ҳуқуқ ва адолат учун кураш руҳини сингдирувчи намуна,
•    Исломий ахлоқни тарғиб этувчи ифода
сифатида хизмат қилади.
Дастон — халқ маънавиятининг, тарихий хотирасининг, ахлоқий ва диний қадриятларининг жонли ифодасидир. У халқнинг буюк руҳи, жасорати ва орзуларини намоён қилади. Шу боис, бу жанр нафақат адабий мерос, балки маънавий тарбия воситаси сифатида ҳам муҳим аҳамиятга эгадир.

Абу Муслим (профессор)