Адабиёт оламида эпик турдаги насрий жанрлар ичида алоҳида ажралиб турувчи шакллардан бири — новелладир. У ўзининг қисқа, ихчам ва таъсирчан услуби билан ўқувчининг диққатини жалб этади. Новелла ҳикояга яқин, бироқ мураккаброқ ва тузилишда ўзига хос қонуниятларга эга. Унинг бадиий хусусиятлари ва фалсафий мазмуни уни севимли адабий турлардан бирига айлантирган.

Новелланинг таърифи ва жанр сифатидаги хусусиятлари
Новелла — бу қисқа, таъсирли, яккахон воқеага асосланган насрий асар бўлиб, унда ўткир сюжет, кескин драматизм ва ғоявий мукаммаллик устувор аҳамиятга эга. Унда аниқ бир воқеа, кутилмаган бурилиш ва ҳайратомуз тугалланиш мавжуд бўлади.
Асосий хусусиятлар:
1.    Воқеалар яккалигида ва интенсивлигида ифодаланади.
2.    Қаҳрамонлар сони оз, лекин характерлари чуқур.
3.    Якка марказий воқеа атрофида туташ сюжет ривожланади.
4.    Кутилмаган, зарба каби таъсир этувчи тугалланиш мавжуд.
5.    Сценарийси тиғиз ва мураккабликдан холи.

Новелланинг тарихи ва шаклланиши
Новелла жанри ўз илдизларини Европанинг ўрта асрлар адабиётидан олади. Италиялик ёзувчи Джованни Боккаччонинг машҳур “Декамерон” асарида новелла шакли мустаҳкамланди ва адабий шакл сифатида шаклланди. Кейинчалик Франция, Германия ва Россия адабиётида ҳам новелла кенг тарқалди. Ги де Мопассан, Чехов, Стефан Цвейг каби ёзувчилар унинг тараққиётида муҳим роль ўйнадилар.
Шарқда эса новеллага ўхшаш қисқа ривоятлар ва ибратли ҳикоялар бор бўлиб, улар тарихий, ахлоқий ёки диний мазмунга эга эди. Улар орасида “Ҳазрати Луқмон ҳикматлари”, “Калила ва Димна” каби асарларни зикр қилиш мумкин.

Ўзбек адабиётида новелла
Ўзбек адабиётида новелла жанри совет давридан бошлаб ривожлана бошлади. Абдулла Қаҳҳор, Саид Аҳмад, Ойбек каби адиблар қаламида новеллалар ҳаётий, драматик ва фалсафий мазмун билан бойиди. Замонавий ёзувчилар ҳам бу жанрни давом эттирмоқда. Бугунги новеллаларда шахсий драмалар, жамият муаммолари, инсоннинг руҳий қидируви кўпроқ ёритилади.

Бадиий ва фалсафий аҳамияти
Новелла, ҳар қанча қисқа бўлмасин, кенг ғоявий юкламага эга бўлади. У инсон руҳиятини яккалигида кўрсатиш, ҳаётнинг фалсафий қирраларини ва кичик воқеалар ортидаги катта ҳақиқатларни очиш имконини беради. Унда символика, ишора, психологизм ва кутилмаганлик асосий таъсир воситаси ҳисобланади.
Хуллас, новелла жанри — адабиётнинг зич, фалсафий, таассуротли ва драматик шаклидир. Унинг таъсирчанлиги, кутилмаганлиги ва ихчамлиги сабабли ўқувчида кучли руҳий из қолдиради. Бу жанр ҳар бир сўз, ҳар бир деталь ва тугалланишдаги бурилиш орқали бадиий ҳақиқатни энг жозибали шаклда ифода этади. Шу боис, новелла нафақат адабий шакл, балки инсон онги ва ҳиссиёти билан мулоқот қилиш воситаси ҳамдир.

Абу Муслим (профессор)